“….Solomon Amca (hayes) şarkısında ne diyor ? No need to win no need to race…; Şimdi Yaşam Gölü kenarında sırasını bekleyen Musto Dede (80+) buna kendi adına inanıyor ve hem yarıştan hem kazanma hevesinden artık kolaylıkla vaz geçtiğini görüyor…; Ve devam ediyor Solomon Amca “One good day that’s all we need” Musto Dede de “hepimizin ihtiyacının sadece iyi bir gün yaşamak” olduğu inancı ile şükür ve şükranla dua ediyor..”

Alt Başlık: Hayatın Menderes Kanunu

“Görünce, Değince, Girince patlayan şey nedir ? (Lütfen dikkat: Edepsiz bir şey değildir)

Merhaba

Musto Dede deniz kenarında okumakta olduğu elindeki kitabı Google’da sorguladı ve ilk sırada çıkan yapay zeka görüşüne göre: “Mindware: Etkili Düşünme Araçları”, dünyaca ünlü psikolog Richard Nisbett tarafından yazılan ve doğru düşünme, istatistiksel akıl yürütme ve problem çözme becerileri kazandırmayı amaçlayan ufuk açıcı bir eserdir. Okurların hem günlük hem de profesyonel yaşamlarında daha rasyonel kararlar almalarına rehberlik eder.”

Her ne kadar Yaşam Gölü kenarında sırasını bekleyen LAL Yolcusu (80+) Musto Dede için “sadece iyi bir gün yaşama hevesinde” rasyonel karar almak diye bir şey söz konusu olmasa da kitapta dikkatini çeken “Gecikmeli Korelasyon” kavramının tetiklemesiyle “Kelebek Etkisi” ve “Kassandra Sendromu” olmak pek çok başka kavramı da Musto Dede’nin zihin potasına sokuverdi…Enstitü yıllarında (1970-85) korelasyon, regresyon ve co-varyans analizi gibi pek çok istatistiksel analiz yöntemlerini kullanmıştı Mustafa ama; Musto Dede, daha önce duymamıştı “Gecikmeli Korelasyon” sözcüklerini ve merak etmeye başladı. Sebeple sonuç arasında ilk anda görülemeyecek bir zaman tüneli farkı varsa acaba “Kelebek Etkisi” ile bir benzerliği var mıdır Gecikmeli Korelasyon’un ?

Bu arayışını bugün Yaşam Gölü kenarında “ununu eleyip eleğini duvara asmış 80+ lık LAL Yolcusu Musto Dede olarak” dünden bugüne, yaşamının üç evresinde (Gençlik, Olgunluk ve Yaşlılık) nasıl yapılandırıp da Kerteriz Defteri’nde torunlarına anlam damıtabilir ?

LAL Yolunda (80+) aştığı mendereslerden ya da ilişki ve iletişim süreçlerinde yaşadığı “Ateşlenme Eşiği” üçlüsünü (Hassas İhtiraklı Tavikli: HİT)” de düşünerek torunlarına Kerteriz Defterinde yeni bir sayfa açabilir miyim ? diye düşündü Musto Dede ve…

Mustafa, Musto Dede’ye bu soruları özümsemesi için zaman tanıdı; Musto Dede deniz kenarında kitabını kapattı ve ufuktaki, Karaburun tepelerindeki rüzgar elektrik santrallarına (RES) bakarak düşünmeye başladı. Şimdi dikkat etmesi gereken gözünü diktiği rüzgar güllerinden kendini koparmasının gerektiği idi; aksi halde Netgillerin Yunt Dağı üstünde kanatları bağlı NetRes’inin yarattığı hüzne kapılıp “Hayatın Pusulası”na olan ilgisini yitirebilir.. Yitirmesin; yola devam etmeli..

“Hayatın Pusulası“na gelmezden önce Musto Dede’ye iki yıl önce Yaşar Üniversitesi’nde yaptığı “İlham Veren Liderin Pusulası“na da bakmasını önerdi Mustafa. İki yıl önce Musto Dede kendini henüz LAL Yolcusu olarak formatlamamıştı. Hâlâ Mustafa idi ve hatta MAS2 (Mustafa Artık Serbest) dese bile Solomon Amca’nın sözlerindeki yarış ve kazanma hevesinden tam vazgeçmiş değil gibiydi. Bu nedenle hâlâ MAS1 (More And Smarter) in etkisi sürüyordu. Bu nedenle iki yıl önce pusulanın dört yönünde ağırlıklı olarak kapasite ve kapabilite için “Kendini Sorgulama” vardı (https://www.copcu.com/2024/11/20/yasam-bufesinde-cift-etki/).

Musto Dede, Gecikmeli Korelasyon ile Kelebek Etkisi arasında şöyle bir bağ kurabileceğini düşünüyor:

• Kelebek Etkisi, küçük bir sebebin ileride çok büyük sonuçlar doğurabileceğini söyler ve sebep ile sonuç arasındaki bağ çoğu zaman görünmezdir.
• Gecikmeli Korelasyon ise, o görünmez bağın zamana yayılmış halini gösterir. Bugün ekilen tohumun meyvesi belki yıllar sonra ortaya çıkar. Sebep bugün olur; sonuç ise zamanın mendereslerinden geçerek gelir.

Yani biri “küçük neden büyük sonuç doğurur” der; diğeri “o büyük sonuç hemen değil, zamanı gelince görünür.” İnsan hayatında ise bu ikisine bir üçüncüsü eklenir:

• Hassas İhtiraklı Tavikli (HİT)-Ateşlenme Eşiği: Bu konu somut bir olgudur Musto Dede için. Erzurum’daki topçu yedek subaylığı sırasında ileri gözetleyici olarak yer aldığı tabur atış tatbikatında kendisine hem ödül kazandıran hem de en sevdiği komutanı tarafından ceza getiren konudur. Bunlar top mermisinin ucundaki tapaların özellikleridir. Tıpkı araçlardaki park sensörleri gibi; birisi duvarı görünce haber verir (ihtiraklı), diğeri duvara değince haber verir (hassas) diğeri de duvarı yıkınca (tavikli). Hedefin özelliklerine göre mermi seçersin ve hedefi vuran merminin istediği en yüksek etkiyi oluşturmasını sağlarsın. Bu arada inisiyatif kullanma sınırını bilmez ve atış tatbikatında hassas yerine ihtiraklı seçersen; tümen komutanı seçim için kol saati hediye eder; tabur komutanı ise hafta sonu seni kışladan salmaz…
• Şimdi elli yıl önceki bu anıdan Yaşam Gölü kenarındaki Musto Dede’ye gelelim.. Bazı insanlar aynı olayı yaşar. Biri etkilenmez. Diğerinin içinde yıllardır biriken kuru odunlar, tek kıvılcımla alev alır. Çünkü ateş, kıvılcımdan değil; içeride birikmiş yakıttan büyür. İşte burada hayatın üç kavramı birleşir:
  • Küçük kıvılcım (Kelebek Etkisi):
  • Yıllar sonra görülen sonuç (Gecikmeli Korelasyon)
  • Hayatın Menderesleri… Çünkü nehir dümdüz akmaz. Sebepler de sonuçlara dümdüz gitmez. Bazen elli yıl dolaşırlar (Menderes konusu ayrı bir yazıda açıklanmaktadır)

Gecikmeli Korelasyon: “Tohum hemen filiz vermez.”

1. Konu / Tanım: Hayatta bazı sebeplerin sonuçları hemen görülmez. İyilik de, kırgınlık da, bir cümle de, bir öğretmen, bir kitap, bir bakış..Hepsi zamanın içinde yol alır. Tıpkı toprağa düşen tohum gibi. Bugün görünmeyen filiz, belki yıllar sonra sessizce toprağı yarar.
2. Yaşanmış Bir Olay : Musto Dede’nin gençliğinde, bir çiftçiye yeni bir uygulamayı sabırla anlattı (Gölmarmara Bel.Bşk. Veli Bey; Herbigation: Yabancı ot ilacını sulama suyu ile vermek). O yıl Musto Dede’yi pek dinlemedi. Aradan yıllar geçti. Bir gün Musto Dede’yi ziyarete geldi (hem de Çeşme’ye) ve “Gün o gün değilmiş.” dedi. “Senin anlattığın bugün işime yaradı.” dedi Musto Dede’ye…O gün Musto Dede anladı ki…”Konuştuğu gün öğret(e)memişti. Tohum ekmişti. Filiz, onun zamanı gelince çıkmıştı. Hayatı boyunca Musto Dede ailesinde, işinde, dostluklarında da aynı gerçeği gördü… Her şey zamanı gelince gerçekleşiyordu. Sebeple sonuç arasında kimi zaman mekan ve zaman oldukça uzun oluyordu. (Tıpkı sigara paketinin üstünde “sigara öldürür” yazılı olmasına rağmen hemen öldürmeyince kimseyi etkilemiyor. Öyle ki kimi içiciler paketin üstünde “sigara sex gücüne zarar verir” sembolünü görünce satıcıya “bana öldüreninden ver” diyorlarsa iki zıt şey görülüyordu. Birisi seksi ölümden daha önemli görmeleri; diğeri de paketteki yazıyı yine de önemsedikleri..Neyse Musto Dede konuya dönmek istiyor).. Bazı teşekkürler otuz yıl gecikir. Bazı pişmanlıklar kırk yıl sonra gelir. Bazı dualar ise torunların yüzünde açan bir tebessüm olur.
3. LAL Yolunda Anlamı: LAL (Leave A Legacy) yolcusu bilir ki; miras bırakmak, hemen alkış almak değildir. Bugün söylediğin doğru söz, yarın unutulabilir. Ama belki torununun kırk yaşında karşısına çıkacak bir karar anında yeniden filizlenecektir. İnsan tohumu eker. Zaman büyütür. Hayat menderes çizer (Menderes konusu ayrı bir yazıda ele alınacaktır). Allah meyveyi uygun mevsimde verir.
4. Kerteriz Defteri . Küçük bir iyilik, zamanın mendereslerinde yıllarca yol alır; meyvesini ise ancak vakti gelince verir.
5. Musto Dede’nin Sözü : Kelebeğin kanadı rüzgârı başlatır; zaman ise o rüzgârın hangi ağacı sallayacağını seçer.
6. Torunlarıma Not: “Canlarım, insanları hemen yargılamayın. Bugün söylediğiniz güzel bir sözün karşılığını bugün beklemeyin. Kötü bir davranışın da cezası bazen hemen gelmez. Hayatın hesabı saatinize göre işlemez. Kendi vicdanınıza göre yaşayın. Çünkü zaman, en sabırlı öğretmendir. Ve unutmayın, bir kıvılcımın yangın olması için sadece ateş değil, uygun zaman da gerekir. Onun için kalbinizde biriktireceğiniz yakıt; öfke değil, merhamet olsun. Çünkü bir gün ateşlenecek olan, içinizde yıllarca sakladığınız şey olacaktır.
7. Yaşam Gölü Kenarında: Akşamüstü göl kıyısında otururken suya düşen küçücük bir çakıl taşı gördüm. Halkalar hemen oluştu. Sonra kayboldular. Ve düşündü Musto Dede; belki de görünmeyen başka halkalar, suyun derinliklerinde yolculuğuna devam ediyordu. İnsan ömrü de böyledir. Söylediğimiz sözlerin, dokunduğumuz gönüllerin, çocuklarımıza bıraktığımız örneklerin hangi kıyıya ne zaman vuracağını bilemeyiz. Onun için LAL yolcusunun işi sonucu yönetmek değildir. Tohumu doğru seçmek, onu sevgiyle ekmek ve sabırla yürümektir.

Musto Dede’yi, bu yazıda en çok etkileyen yeni sentez şu oldu:

Kelebek Etkisi + Gecikmeli Korelasyon + Hassas Tetikli İhtirak (Ateşlenme Eşiği)  =  Hayatın Menderes Kanunu

Yani: Küçük bir olay, zamanın mendereslerinde uzun süre sessizce yol alır; uygun ateşlenme eşiğine ulaştığında ise kaderimizi değiştirecek kadar büyük bir sonuca dönüşebilir.

Bu düşünce, Musto Dede’nin yıllardır anlattığı “Gençlik–Olgunluk–Yaşlılık” yolculuğuna da yakışıyor. Çünkü 80+ yaşın geriye dönüp gördüğü en büyük hakikatlerden biri de şu olsa gerek:

Hayatı yaşarken nedenleri görürüz; hayatı tamamlarken ise onların gecikmiş sonuçlarını okuruz.

Eskiden satışta doğru yönü bulmaya çalışan Mustafa vardı. Bugün ise torunlarına hayatta doğru yönü bulmayı anlatan Musto Dede var. “Hayatı Okuma Pusulasını” görselleştiren ChatGPT’e teşekkür eden Musto Dede, bu görseli Kerteriz Defteri’nin ön ve kapaklarına yerleştirecektir. Onu gören biri, daha kapak sayfasında şu mesajı alacaktır:

“Hayat sadece yaşanmaz; doğru pusulayla okunur.”

Öykücü (Musto Dede)

(devam edecek)